یادداشت مهمان- امیر فرخی، مدیر امور نخبگان مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران؛ پیام رهبر معظم انقلاب خطاب به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی، فراتر از تأکید بر اهمیت علم و استعدادهای فردی، بر نسبت میان نخبگی، مسئولیت اجتماعی و پیشرفت کشور دلالت دارد. در این نگاه، برخورداری از استعداد و توان علمی، صرفاً یک امتیاز فردی نیست؛ بلکه ظرفیتی است که ارزش و اهمیت آن، در کنار رشد و تعالی فرد، با میزان نقش‌آفرینی در حل مسائل جامعه و ساختن آینده کشور نیز سنجیده می‌شود. از این منظر، نخبگی زمانی به سرمایه‌ای راهبردی تبدیل می‌شود که میان توانایی فردی و نیازهای جمعی پیوند برقرار شود و دانش، امکان اثرگذاری فراتر از محیط تولید خود پیدا کند.
یکی از دلالت‌های مهم این نگاه، ضرورت عبور از برداشت محدود از نقش نخبگان است. نقش‌آفرینی علمی صرفاً به تولید دانش یا دستیابی به موفقیت‌های تخصصی خلاصه نمی‌شود، همان‌گونه که حل مسائل پیچیده نیز تنها با انباشت اطلاعات یا ارائه راه‌حل‌های فوری امکان‌پذیر نیست. جامعه برای پیشرفت، هم به دانش تخصصی و نوآوری نیاز دارد و هم به توانایی تشخیص درست مسائل، شناخت پیوند میان آن‌ها و ارزیابی پیامدهای تصمیم‌ها. در این چارچوب، نخبگان می‌توانند علاوه بر ارائه پاسخ، در اصلاح صورت‌بندی مسائل و گشودن افق‌های تازه برای تصمیم‌گیری نیز نقش‌آفرین باشند.
این موضوع در مدیریت شهری، به‌ویژه در کلان‌شهری مانند تهران، اهمیتی مضاعف دارد. مسائل شهری ماهیتی چندبعدی و درهم‌تنیده دارند و اغلب نمی‌توان آن‌ها را در محدوده یک تخصص یا یک راه‌حل منفرد بررسی کرد. موضوعاتی مانند حمل‌ونقل، محیط‌زیست، تاب‌آوری شهری و کیفیت زندگی، با متغیرهای اقتصادی، اجتماعی، فناورانه و جمعیتی ارتباط دارند و تصمیم‌گیری درباره هرکدام می‌تواند بر حوزه‌های دیگر اثر بگذارد. ازاین‌رو، مواجهه علمی با مسائل تهران مستلزم نگاهی نظام‌مند است؛ نگاهی که از توصیف وضع موجود فراتر رود، ریشه‌ها و روابط میان مسائل را بررسی کند و پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت گزینه‌های مختلف را در نظر بگیرد.
در چنین شرایطی، نسبت میان پژوهش و مدیریت شهری را نباید صرفاً در انتقال یافته‌های علمی به دستگاه اجرایی خلاصه کرد. پژوهش می‌تواند به تصمیم‌گیران در شناخت دقیق‌تر مسئله، تشخیص اولویت‌ها، مقایسه گزینه‌های سیاستی و ارزیابی پیامدهای احتمالی تصمیم‌ها کمک کند. گاه ارزش یک مطالعه در ارائه راه‌حلی مشخص است و گاه در آشکار کردن فرض‌های نادرست، شناسایی ابعاد مغفول یا نشان دادن ضرورت بازنگری در شیوه مواجهه با مسئله. بنابراین، اثرگذاری دانش تنها به این وابسته نیست که چه پاسخی ارائه می‌کند؛ بلکه به این نیز بستگی دارد که تا چه اندازه به طرح پرسش‌های درست و ارتقای کیفیت تصمیم‌سازی کمک می‌رساند.
مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، با سابقه چند دهه فعالیت پژوهشی و برخورداری از گروه‌های تخصصی متعدد، از ظرفیت‌های مهم علمی در حوزه مدیریت شهری برخوردار است. اهمیت این ظرفیت در آن است که امکان پیوند دادن دانش تخصصی، شناخت مسائل تهران و نیازهای تصمیم‌سازی را فراهم می‌کند. در این چارچوب، حمایت از فعالیت‌های علمی، بهره‌گیری از توان دانشگاهیان و نخبگان، توسعه گفت‌وگوی کارشناسی و توجه به مسائل اولویت‌دار شهر، می‌توانند در امتداد یک هدف مشترک قرار گیرند: افزایش قابلیت استفاده از دانش در شناخت مسائل و بهبود تصمیم‌های شهری. مسئله اصلی، آغاز مسیری تازه از نقطه صفر نیست؛ بلکه تعمیق و منسجم‌تر کردن ظرفیت‌های موجود و تقویت جهت‌گیری آن‌ها در مواجهه با نیازهای امروز و فردای تهران است.
از همین منظر، پیام مقام معظم رهبری می‌تواند زمینه‌ای برای بازاندیشی و تقویت جهت‌گیری فعالیت‌های نخبگانی باشد. توجه به مسئله‌محوری، تعامل میان تخصص‌های مختلف و پیوند دادن ظرفیت علمی با نیازهای واقعی مدیریت شهری، به معنای تقلیل علم به پاسخ‌گویی فوری به نیازهای اجرایی نیست؛ بلکه به معنای فراهم کردن امکان اثرگذاری بیشتر دانش در سطوح مختلف شناخت، تحلیل و تصمیم‌سازی است. در این مسیر، فعالیت‌هایی مانند حمایت از پژوهش‌های دانشگاهی، نشست‌های تخصصی و نخبگانی و شبکه‌سازی میان صاحب‌نظران، هنگامی اثربخش‌تر خواهند بود که علاوه بر تقویت ظرفیت علمی، ارتباط میان دانش تولیدشده و مسائل راهبردی شهر را نیز گسترش دهند. وجه دیگر این مسئولیت، توجه به آینده است. مدیریت شهری نمی‌تواند تمام توان خود را صرف مسائل جاری کند و نسبت به روندهایی که آینده شهر را شکل می‌دهند، بی‌تفاوت بماند. تاب‌آوری شهری، برای مثال، تنها به معنای واکنش مناسب پس از وقوع بحران نیست؛ بلکه شناخت مخاطرات، کاهش آسیب‌پذیری، آمادگی در برابر عدم‌قطعیت‌ها و تقویت توان سازگاری شهر را نیز در بر می‌گیرد.
بهره گیری از ظرفیت نخبگان در این حوزه می‌تواند به شناسایی روندهای نوظهور، بررسی سناریوهای مختلف و ارزیابی پیامدهای بلندمدت سیاست‌ها کمک کند. پیوند میان مسئله‌پژوهی و آینده‌نگری، امکان می‌دهد تصمیم‌های امروز با شناخت دقیق‌تری از پیامدهای فردا اتخاذ شوند.
در نهایت، سرمایه نخبگانی زمانی به یکی از پایه‌های پیشرفت شهری تبدیل می‌شود که میان توان علمی، مسئولیت اجتماعی و فرایند تصمیم‌سازی ارتباطی پایدار برقرار باشد. پیام رهبری را می‌توان از این منظر، دعوتی به بهره‌گیری مؤثرتر از ظرفیت‌های علمی در مسیر پیشرفت کشور دانست؛ دعوتی که در حوزه تهران، با تقویت پیوند میان نخبگان، پژوهش و مسائل راهبردی شهر معنا پیدا می‌کند. تداوم و تعمیق این مسیر می‌تواند به شناخت دقیق‌تر مسائل، تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد و آمادگی بیشتر در برابر تحولات آینده کمک کند. آینده تهران، افزون بر منابع و زیرساخت‌های مادی، به کیفیت اندیشه، قدرت تحلیل و توان بهره‌گیری از سرمایه انسانی آن نیز وابسته است.
نظر شما